Makala

 KWANINI WATOTO HUTUMIA MAJINA YA BABA BADALA YA MAMA?

Na: Thadeo Media

Kwa muda mrefu watoto nchini Tanzania na sehemu nyingi za Afrika wamekuwa wakitumia majina ya baba kama utambulisho wao wa pili (surname). Lakini je, hii ilitoka wapi? Je, ni mila, dini, au ni athari za ukoloni? Makala hii inachambua historia ya matumizi ya majina ya baba kuanzia enzi za koo za asili, hadi kuingia kwa Waarabu, Wajerumani, Waingereza, na namna mfumo huo ulivyofika hadi leo – kwenye vyeti, passport, shule na hata NIDA.

Makala hii inachambua historia ya jina la pili na Kuendelea kuanzia enzi za koo za jadi, kuingia kwa Waarabu, Wajerumani, Waingereza, hadi mfumo wa kisasa wa 2025.

1. KABLA YA KARNE YA 14 – JAMII ZA ASILI HAZIKUWA NA “SURNAME”

Kabla ya karne ya 14, jamii nyingi za Tanzania kama Wasukuma, Wanyamwezi, Wahaya, Wapogoro, Wanyaturu na nyingine hazikutumia majina ya baba au mama kama utambulisho rasmi.

Watu walitambulika kwa:

Jina moja tu (mfano: Mabula, Shija, Ng’wasi)

Ukoo wa ukoo (clan) kama Balongo, Bayegi, Bagosha

Katika kipindi hicho, hakuna “jina la baba” wala “jina la mama”. Ukoo ndio mfumo mkuu wa utambulisho.

2. KARNE YA 14–17: WAARABU WANASAMBAZA MFUMO WA “IBN” (MTOTO WA)

Kuanzia karne ya 14 hadi 17, Waarabu walipofika Pwani ya Tanzania – Kilwa, Bagamoyo, Zanzibar – walileta mfumo unaohusisha mwanaume kuwa kichwa cha familia.

Walitumia neno “Ibn” likimaanisha mtoto wa.

Mfano:

Ali Ibn Rashid

Hamad Ibn Suleiman

Hii ikawa ishara ya kuanza kutambua ukoo kupitia mtiririko wa baba.

3. 1880–1918: WAJERUMANI WANAANZA KUWEKA RASMI “SURNAME ZA BABA”

Wakati Tanganyika iko chini ya Wajerumani (1880–1918), walihitaji rekodi rasmi kwa ajili ya:

Kodi

Ardhi

Utawala

Ajira

Ili kurahisisha, waliamuru kila mtu atumie:

1. Jina la kwanza

2. Jina la ukoo (surname)

Kwa kuwa jamii nyingi zilifuata mfumo wa baba, serikali ya kikoloni ikarithisha jina la baba kuwa surname.

Mfano:

Mzee Juma Omari → watoto wakawa Salum Juma, Hassan Juma

Hii ndiyo mizizi ya “jina la baba” tuliyonayo leo.

4. 1920–1961: WAINGEREZA WANAIMARISHA BRELA YA LEO

Waingereza walipochukua Tanganyika (1920–1961), walipanua mfumo wa majina katika:

Vyeti vya kuzaliwa

Shule

Vitambulisho vya kazi

Rekodi za kiserikali

Katika fomu zao, waliweka kipengele mahsusi:

Father’s Name / Surname

Hapo ndipo Tanzania ikaanza kutumia rasmi majina ya baba katika nyaraka.

5. 1961–1990: SERIKALI YA TANZANIA IKAPOKEA MFUMO HUO

Baada ya uhuru 1961:

Vyuo

Mashule

Passport

NIDA (baadaye)

Ziliendeleza mfumo ule ule wa kikoloni, kwa hiyo “jina la baba” likawa utambulisho rasmi wa kila mtoto. Familia nyingi zikafuata utamaduni huo hadi leo.

6. JAMII ZILIZOTUMIA MAJINA YA MAMA (MATRILINEAL)

Si makabila yote Tanzania yaliyofuata mfumo wa baba.

Baadhi ya makabila yaliyotambulika kihistoria kutumia majina na ukoo wa mama ni pamoja na:

1. Wamakonde (Mtwara)

2. Wamatumbi

3. Wachaga – koo fulani za zamani

Katika jamii hizi:

Urithi ulipitia kwa mama

Ukoo ulifuatwa kwa mama

Mtoto alichukua jina la ukoo wa mama

Lakini mfumo huu ulipungua baada ya kuingia kwa dini na elimu ya kikoloni.

7. KUTOKA 2000 HADI 2025 – MAJINA YA MAMA YANARUDI LICHA SIKWA KASI

Katika karne ya sasa, vijana licha si  wengi wa mijini wameanza:

Kuchanganya majina ya baba na mama (double surnames)

Kutumia majina ya mama peke yake

Au kuchagua jina lolote la ukoo

Japo bado sio kivilee

Mfano:

Kelvin John – Mollel

Zulfa Mohamed – Kessy

Serikali ya Tanzania hairuhusu wala kukataza – ni uamuzi wa familia.

Historia ya watoto kutumia majina ya baba kwa jina la Pili na latatu haikutokea kwa bahati mbaya—imetokana na mchanganyiko wa mila, dini na mifumo ya kikoloni. Hata hivyo, kizazi cha sasa kinaanza kuvunja ukuta huo kwa kutumia majina ya pande zote mbili. Kwa hiyo swali si kwamba “kwa nini hatutumii majina ya mama”, bali ni kwamba: tumerithi mfumo wa zamani, lakini tuna nafasi ya kuubadilisha.

MATANGAZO